Szukaj:
 
 
 
  Strona główna · Godziny otwarcia . Ceny biletów · Oferta edukacyjna · Lokalizacja Zamku · Sprawozdania i plany · Wolontariat · Kontakt  
  Data pl v0.2 - by KESS Dzisiaj jest poniedziałek, 20 listopada 2017 r. 324 dzień roku  
 
Nawigacja
Zapowiedzi Wydarzenia
Wystawy
Wystawy czasowe Wystawy stałe
O muzeum
Działy i zbiory Historia muzeum Zamek sandomierski Szachy Oferta edukacyjna Publikacje Nagrody i wyróżnienia Mikołaj Gomółka Nasi Darczyńcy Podziękowania
Kontakt Oferty i cennik Nasi partnerzy Ogłoszenia, przetargi Galeria Logowanie
 
Losowa fotografia
 
 
Szachy sandomierskie

 

Szachy sandomierskie – bierki szachowe, odkryte w Sandomierzu na Wzgórzu Staromiejskim, wykonane z rogu jelenia w XII wieku.

 

 

W roku 1962, podczas badań wykopaliskowych, prowadzonych na Wzgórzu Staromiejskim w Sandomierzu przez Eligię i Jerzego Gąssowskich, archeologów z Polskiej Akademii Nauk, odkryto wykonane ręcznie z rogu jelenia szachy, nazwane później sandomierskimi. Szachy sandomierskie – wieża (w pierwotnej terminologii hinduskiej – rydwan konny).Znalezisko do tej pory uznawane jest za unikatowe, przede wszystkim dlatego, że obejmuje prawie cały komplet bierek dla dwóch graczy (brakuje tylko trzech pionków). Co istotne, inne znane bierki szachowe lub pełne zestawy sprzed wielu wieków, w odróżnieniu od sandomierskich najczęściej pozbawione są kontekstu odkrycia, przez co nie dają pełnych możliwości poznawczych jako źródło badań naukowych. Na stanowiskach archeologicznych zdarzają się natomiast przeważnie odkrycia tylko pojedynczych egzemplarzy. Szachy sandomierskie są ponadto jednym z najstarszych zestawów w Europie, zostały wykonane w XII wieku.

 

Wzgórze Staromiejskie, na którym dokonano odkrycia, już przez Jana Długosza było nazywane „starym miastem”. W XI wieku na jego południowo-wschodnim skłonie powstała osada, która w kolejnych dwóch stuleciach rozwinęła się i rozprzestrzeniła, obejmując swoim zasięgiem całe wzniesienie. Około 1226 roku nastąpiła tam lokacja pierwszej gminy miejskiej na terenie Sandomierza. Miejsce, w którym odkryto szachy, położone jest mniej więcej naprzeciwko kaplicy Szachy sandomierskie – goniec (pierwotnie – jazda na słoniach, we wczesnym średniowieczu – biskup).Męczenników kościoła św. Jakuba, po drugiej stronie ulicy Staromiejskiej. W wykopie archeologicznym odsłonięto zarys chaty półziemiankowej, kwadratowej, o boku długości około 2,5 m, pośrodku której znajdowało się niewielkie palenisko. Wejście usytuowane było prawdopodobnie od strony południowej. W wypełnisku chaty znaleziono prawie 1800 fragmentów naczyń ceramicznych z okresu wczesnego średniowiecza. Spośród kilkudziesięciu odkrytych przedmiotów żelaznych, pozostałości domostwa kryły m.in. krzesiwo dwukabłąkowe, okucie szpadla, sprzączkę żelazną, haczyki do wędek i dwa noże. Bierki szachowe były zakopane pod południowo-wschodnim narożnikiem półziemianki, poniżej dna chaty.

 

Pozostałości innych domostw, odsłoniętych na Wzgórzu Staromiejskim, są podobne do „chaty z szachami” pod względem kształtu i konstrukcji. Zawierają też analogiczny materiał ceramiczny. Półziemianka, w której znaleziono bierki, niczym się nie wyróżnia, stąd też wysuwano przypuszczenia, że grze w szachy oddawali się już we wczesnym średniowieczu nie tylko duchowni, władcy, rycerze i inne osoby związane z dworem, ale także pospolita ludność. Szachy sandomierskie – konik, skoczek (pierwotnie – jeździec konny).Jednak w trakcie wieloletnich badań archeologicznych w Sandomierzu oraz w innych najstarszych ośrodkach wczesnomiejskich Małopolski archeolodzy nie natrafili dotychczas na zabytki, którym bez wątpienia można przypisać funkcję bierek szachowych, co nie potwierdza powszechnej znajomości gry w tym okresie.

 

Szachy wymyślono w odległych Indiach, gdzie były znane już w V wieku n.e. jako czaturanga, a używano ich do celów magicznych i wróżebnych. Figury stanowiły odpowiedniki formacji wojskowych i były realistycznymi wyobrażeniami władcy – szacha, wezyra, czyli dowódcy wojsk, wojownika na słoniu bojowym, rydwanu, wojownika konnego i piechura, a ich siła bojowa na szachownicy odzwierciedlała moc taktyczną rzeczywistych jednostek wojskowych. W kolejnych stuleciach znajomość gry dotarła do Persów, gdzie nazywano ją czatrang i wprowadzono dwóch graczy zamiast czterech. Od tego czasu szachy stały się grą elitarną. W VII wieku, po podboju Persji przejęli ją Arabowie i nazywali szatrandżem. Za ich pośrednictwem wraz z podbojem muzułmańskim w VIII-IX wieku szachy trafiły do Europy, początkowo do Hiszpanii, Włoch i Francji, potem do Szachy sandomierskie – król (pierwotnie – szach).Niemiec, Anglii i Skandynawii. Szachy znane były także na Rusi już w IX wieku, dokąd przywędrowały bezpośrednio ze Wschodu. To, kiedy dokładnie gra pojawiła się na ziemiach polskich mogą wyjaśnić jedynie znaleziska z badań archeologicznych, brak bowiem informujących o tym wczesnośredniowiecznych przekazów pisanych. Źródła pisane po raz pierwszy wspominają szachy w XIV wieku. W literaturze przypuszcza się, że znajomość gry dotarła do Polski w XII wieku, za panowania Bolesława Krzywoustego, choć poświadczona jest dla początku XIII wieku odkryciem niedokończonej figurki konika szachowego w pracowni kościanej na grodzisku w Miliczu. Najstarsze figury szachowe na naszych ziemiach, pochodzące z 2 połowy XI wieku, odkryto we Wrocławiu. Do Małopolski szachy mogły trafić z Europy Zachodniej lub od strony Rusi Kijowskiej, stylistyka i analogie wskazują jednak na kierunek zachodni.

 

Bierki odkryte w Sandomierzu wykonane zostały w stylistyce arabskiej. W związku z zakazami Koranu, zabraniającymi realistycznego przedstawiania istot żywych, muzułmanie przekształcili pierwotne hinduskie wzory figur w formy abstrakcyjne, a warstwę znaczeniową ukryli pod postacią geometrycznych symboli. Figury szachowe, należące do kompletu sandomierskiego, mają swoje analogie w znaleziskach najczęściej pojedynczych bierek z Niemiec, Francji, Włoch, Skandynawii i dawnej Rusi. Zdobienie szachów w postaci prostych linii nacięć oraz wykonanych cyrklem kółeczek jest typowe także dla wyrobów wczesnopolskich z rogu i kości, może wskazywać na ich miejscowe pochodzenie. Również tworzywo, róg jelenia, należy do pospolicie używanych na naszych ziemiach.Szachy sandomierskie – królowa (pierwotnie – wezyr). Ostateczne wyjaśnienie proweniencji szachów byłoby możliwe po przeprowadzeniu badań specjalistycznych surowca, z jakiego zostały wykonane.

 

Bierki szachów sandomierskich są niewielkie, wysokość największej nie przekracza 25 mm, stanowiły więc zestaw podróżny. Szachownica była zapewne wykonana ze skóry. Głębokość rytu linii ornamentu i wyrazistość „oczek” części bierek kontrastuje z płytszą ornamentacją pozostałych – w ten sposób odróżniano figury „czarne” od „białych”.

 

Skąd pochodzą odkryte ponad 50 lat temu szachy, w jaki sposób dostały się w ręce mieszkańców sandomierskiej osady, czy ich posiadacze znali reguły tej gry – wiele kwestii pozostaje niewyjaśnionych. Być może ukryte w półziemiance bierki szachowe zostały po prostu skradzione rycerzowi albo kupcowi, który przywiózł je tu z odległych krain, a dla mieszkańców sandomierskiej osady były przedmiotem cennym lub magicznym, nawet jeśli sama gra była im obca.

Szachy sandomierskie – pionek (pierwotnie – piechur).

Obecnie szachy są przechowywane w Muzeum Okręgowym w Sandomierzu, stanowiąc jeden z najcenniejszych eksponatów w zbiorach tej placówki.

 

W roku 2012 odbyły się obchody jubileuszu 50-lecia odkrycia szachów sandomierskich. Rocznica była okazją do zajęcia się problematyką „królewskiej gry” obecnej w naszej kulturze od zamierzchłych czasów. Muzeum Okręgowe w Sandomierzu we współpracy z Muzeum Archeologicznym w Poznaniu oraz Polskim Związkiem Szachowym przygotowało interdyscyplinarną konferencję naukową pt. Kulturowa rola gry w szachy na przestrzeni dziejów. Patronat honorowy nad wydarzeniem objęli: prof. dr hab. Andrzej Buko, Dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Stanisław Masternak, Starosta Powiatu Sandomierskiego i Jerzy Borowski, Burmistrz Miasta Sandomierza. Obrady odbywały się w dniach 25-26 maja 2012 roku w sali rycerskiej w Muzeum Okręgowym w Sandomierzu i miały charakter otwarty.

 

Obchody jubileuszu uświetnił koncert muzyki dawnej w wykonaniu zespołu em>Il Canto, dofinansowany ze środków Instytutu Muzyki i Tańca w ramach programu „Nowe Interpretacje”. W Ratuszu prezentowana była wystawa Szachy w średniowieczu – średniowiecze w szachach, przygotowana przez Agnieszkę Stempin z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu.

 

W trakcie trwania obchodów jubileuszu 50-lecia odkrycia eksponatu, w dniach 24 maja – 30 czerwca 2012 roku istniała niepowtarzalna okazja oglądania oryginalnych szachów sandomierskich, które były eksponowane na wystawie archeologicznej w Muzeum Okręgowym.

 

Monika Bajka

 

Szachy sandomierskie – bierki szachowe, odkryte w Sandomierzu na Wzgórzu Staromiejskim, wykonane z rogu jelenia w XII wieku.

 

 
 
13113351 Unikalnych wizyt