Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe. - wystawa ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi
Zamek sandomierski, luty 2004 - styczeń 2005

zdjęcia Władysław Pohorecki (MAiE w Łodzi)

Wystawa Piękno użyteczne. Polskie stroje ludowe. jest prezentacją głównie strojów, a więc ubiorów odświętnych, odzieży wyjątkowo szanowanej, zakładanej w chwilach szczególnych. Wykonany z lepszych gatunkowo materiałów, bogatszy w zdobienia takie jak haft, koronka, pasmanterie, aplikacje itp. Polski strój ludowy był bardzo zróżnicowany. Wynika to z tradycji stosowania określonych surowców, kolorystyki, zdobnictwa, ukształtowanych między innymi położeniem geograficznym, warunkami klimatycznymi, historią regionu, sytuacją gospodarczą, stanem zamożności mieszkańców a także możliwościami kontaktowania się z centrami przemysłowymi i miejskimi.

Jednym z zasadniczych elementów wyznaczających odrębność stroju, jego charakter jest tkanina i surowiec z której została wykonana. Stroje pokazane na wystawie pozwolą zapoznać się z autentycznymi, reprezentacyjnymi ubiorami noszonymi na wsi na przełomie wieków XIX/XX i w okresie międzywojennym, uwzględniając jednocześnie współczesne elementy kolejnych mód. Pochodzą one z 30 regionów Polski a zasadą porządkującą je jest surowiec z którego zostały wykonane, co pozwoliło utworzyć 5 makroregionów, w pasie Polski południowej, środkowej i północnej. W określonych grupach znajdują się stroje wykonane z tkanin samodziałowych lnianych, wełnianych oraz z tkanin samodziałowych i fabrycznych i tylko fabrycznych.

W stworzonym pierwszym makroregionie polski południowo - wschodniej prezentowane są stroje których podstawę stanowią tkaniny lniane o bardzo archaicznym wyglądzie z terenów Rzeszowszczyzny: okolic Łańcuta, Przeworska, z haftami białymi, dziurkowanymi, czerwonymi i czarnymi tworzącymi niezwykłe ślimacznice. Hafty znajdują się w miejscach wzmacniających zszycia i krój stroju, najczęściej są to obrzeża czyli dół spódnicy czy przyramki. Elementem archaicznym w tych regionach jest nakrycie głowy tzw. rańtuch zarzucany na głowę w postaci długiego szala. Pokazujemy tutaj również stroje z okolic Włodawy z pięknymi haftami tkackimi tzw. pereborami.

Następną grupę stanowią stroje występujące w pasie Polski środkowej, gdzie charakterystyczne są tkaniny wełniane tkane na osnowie lnianej w kolorowe pasy. Ale pasiak pasiakowi nierówny, stąd układ i kolorystyka pasów różni się między regionami. Najbardziej archaiczne są pasy w regionie świętokrzyskim: dwukolorowe czarno - czerwone czy z okolic Iłży: czarno - białe. W tej grupie na szczególną uwagę zasługuje łowicka ślubna korona panny młodej z 1906 roku oraz strój bogatej łowiczanki z przełomu XIX/XX wieku o najstarszej gamie kolorystycznej pasiaka. Prezentujemy również sposób noszenia dziecka zawiniętego w "dywan" czyli tkaninę pasiastą z piękną koronką wełnianą szydełkową, zakończona pomponami zwanymi "kocotami". Do bardzo ciekawych strojów oprócz strojów łowickich, rawsko- opoczyńskich, sieradzkich, piotrkowskich, wieluńskich, należą stroje łęczyckie i brzezińskie które są rzadkością w zbiorach muzealnych a udostępniamy je państwu po raz pierwszy. Pochodzą one z przełomu XIX/XX wieku i należą do jednych z cenniejszych zabytków etnograficznych i historycznych.

W makroregionie Polski Południowej tkanina samodziałowa zachowała się w strojach męskich czyli odwrotnie niż w wyżej omawianych grupach gdzie tkaniny fabryczne bardzo wcześnie wyparły samodziały w strojach męskich. Sukna folowane wykorzystywane były w strojach góralskich na portki i gunie czyli wierzchnie okrycie zarzucane na ramiona. Góralszczyzna prezentowana jest poprzez Podhale, Spisz, Orawę, Górali Szczawnickich po Beskid Śląski. Stroje góralskie różnią się między sobą zarówno krojem portek, jak ich zdobieniem parzenicami. Największy wpływ na stroje w tych regionach miało Podhale, które jako ośrodek turystyczny jako jego uatrakcyjnienie bardzo wcześnie podtrzymywało tradycje noszenia stroju. Po raz pierwszy pokazujemy nowo zakupiony strój Wilamowicki z przełomu XIX/XX wieku z charakterystycznym czepkiem przewiązanym "związką" czyli tkaniną w kształcie prostokątnym, bogato zdobioną, przewiązaną z tyłu głowy i przykrytą "welonem" na głowie, noszonym przez mężatki z koronką klockową.

Dla Polski północnej: Kaszub, Warmii, Kujaw i południowo - zachodniego Śląska, a więc regionów bardziej uprzemysłowionych, o wyższym poziomie gospodarczym, charakterystyczne są stroje uszyte z tkanin fabrycznych. Często kojarzą się one z ubiorami mieszczańskimi, daje się zauważyć w nich wpływ krajów sąsiadujących. Stroje te jednak nie są ich naśladownictwem, maja swoją własna tradycję oraz styl wyrażający się w formie, kolorystyce i zdobieniach.

Dużą rolę w kształtowaniu plastycznego wizerunku stroju odgrywało zdobnictwo. Kompozycyjnie zgrane z całością różniło się między regionami. Na wystawie są stroje z najstarszymi haftami liczonymi przewlekanymi, krzyżykowymi a także ściegami łańcuszkowymi czy dziurkowanymi białymi. Na osobną wzmiankę zasługują hafty koralikowe oraz wypukły haft złoty i srebrny.

Współcześnie strój kojarzony jest przede wszystkim z barwnością i zespołami folklorystycznymi, nie jest to jednak jednoznaczne z jego znajomością. Wystawa stwarza możliwość poznania jak ubierano się na wsi od święta. Każdy element prezentowany na niej ma charakter niepowtarzalny, gdyż tworzony był indywidualnie, a noszony w rodzinie przez pokolenia stanowił element jej tożsamości. Jest bogato ilustrowana fotografiami pochodzącymi z archiwum etnograficznego.