|
Wzgórze Zamkowe
Zamek królewski
Ratusz
Wzgórze Zamkowe i pierwszy gród sandomierski
Prawdopodobnie już w końcu X i w XI wieku na Wzgórzu Zamkowym zlokalizowany był najstarszy gród sandomierski. Przemawiają za tym dogodne naturalne warunki obronne, centralne położenie wzgórza względem dwóch najstarszych, potwierdzonych znaleziskami archeologicznymi, osad znajdujących się na wzgórzach Świętojakubskim i Katedralnym, a przede wszystkim masowe znaleziska zabytków XI - wiecznych znalezionych w warstwach umocnień obronnych grodu z początku XII wieku. To właśnie na Wzgórzu Zamkowym odsłonięto najpotężniejsze spośród dotąd odkrytych fortyfikacji Sandomierza z XII i XIII wieku, składające się z dwóch pierścieni wałów i dwóch rozdzielających je fos.
W 1139 roku w wyniku podziału kraju na dzielnice Sandomierz został wyniesiony na stolicę księstwa. W XII i XIII wieku w grodzie sandomierskim zamieszkiwali władcy dzielnicy: Henryk Sandomierski, Kazimierz Sprawiedliwy, Leszek Biały, Bolesław Wstydliwy, Leszek Czarny. Zabudowa grodu z tego okresu jest słabo rozpoznana, ale wiadomo, że otoczony był wałami drewniano - ziemnymi. W XIII wieku zmianie ulega stosunek grodu do sprzężonej z nim osady, która przestaje być zespołem podgrodzia, osiedla rzemieślniczo - handlowego i targu, a staje się powoli miastem. Przed 1241 rokiem, prawdopodobnie za panowania księcia Leszka Białego (zm. 1227), następuje pierwsza lokacja Sandomierza na Wzgórzu Świętopawelskim.
W XIII wieku gród sandomierski został dwukrotnie zdobyty przez Tatarów, w 1241 i 1259/1260 roku - drugim razem doszczętnie spustoszony i spalony. Odbudowany i na nowo obwarowany, oparł się w 1280 r. najazdowi rusko - litewsko - tatarskiemu, a w 1287 - tatarskiemu. W 1286 roku za rządów księcia krakowskiego i sandomierskiego Leszka Czarnego ma miejsce ponowna lokacja miasta, tym razem na wzgórzu staromiejskim. W 1349 roku, za panowania króla Kazimierza Wielkiego, po wielkim pożarze, nowe miasto zostaje powiększone i uzyskuje rozplanowanie, które przetrwało do dzisiaj. Granice, decyzją króla, zostają utrwalone murowanymi obwarowaniami, wznoszonymi z jego inicjatywy od 1362 r. Prawdopodobnie w tym okresie na Wzgórzu Zamkowym zostaje wzniesiony pierwszy w pełni murowany zamek sandomierski.
Historia zamku królewskiego Inicjatywę wzniesienia murowanego zamku na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu przypisuje się Kazimierzowi Wielkiemu. Gotyckie zabudowania obejmowały dwa budynki mieszkalne z kaplicą, kuchnię, browar, młyn konny, spichlerz oraz bramę ze zbrojownią. W kolejnych wiekach budynek zamku przechodzi liczne przebudowy i rozbudowy. Za panowania Zygmunta Starego (w latach 1520 - 1526) rozpoczęta została wielka rozbudowa, prowadzona w paru etapach przez blisko wiek. Prace prowadzone były m.in. przez królewskiego architekta, Niemca, mistrza Benedykta zwanego Sandomierzaninem. Znikały średniowieczne obwarowania i swobodnie ustawione budynki w ich wnętrzu, miejsce ich natomiast zajmowały zabudowania regularne, kolejno narastające wokół prostokątnego dziedzińca. Za panowania Zygmunta Augusta zarysował się ostatecznie czworobok renesansowego zamku (lata 1564 - 1565), jednak prace nie zostały całkowicie ukończone.
W roku 1656, w okresie wojny polsko - szwedzkiej, zamek sandomierski spotkała katastrofa. Wycofujące się wojska szwedzkie pozostawiają w jego piwnicach amunicję, opóźniając jej wybuch do wkroczenia Polaków. Zniszczone zostały skrzydła wschodnie, południowe, a może i północne. Najmniej ucierpiało skrzydło zachodnie i tylko ono zostało później odbudowane. Na zlecenie króla Jana III Sobieskiego w latach 1680 - 1688 zamek zostaje przebudowany w wolno stojący budynek typu pałacowego.
Zamek zdewastowany w czasie konfederacji barskiej był odnawiany aż do 1795 r. (trzeciego rozbioru Polski). Po 1795 r. władze austriackie adaptowały budynek na sąd i więzienie, ale jego gruntowna przebudowa na potrzeby więziennictwa wraz z otoczeniem dziedzińca nowym murem, nastąpiła w 1825 r. W latach 1894 - 1900 wzniesiono nowe skrzydła: wokół dziedzińca tzw. "rogal oraz budynek administracyjny (zburzone w końcu l. 70. XX w.). Więzienie zlikwidowano dopiero w 1959 r. Po wieloletniej konserwacji i przebudowie wnętrz (w l. 1960 - 1986), zamek stał się siedzibą Muzeum Okręgowego. W obecnej postaci jest to budowla czterokondygnacyjna na planie prostokąta, z dwiema narożnymi wieżami, nakryta wysokim dachem czterospadowym. W elewacji wschodniej, późnoklasycystycznej, zachowana jest tablica erekcyjna Zygmunta I Starego z 1520 r. oraz renesansowy kartusz z orłem zygmuntowskim, przypominające o królewskim rodowodzie założenia.
Zamek sandomierski znajdował się na głównym, królewskim szlaku komunikacyjnym. Zatrzymywali się w nim podróżujący królowie z dworem i kancelarią, dostojnicy państwowi, rezydowali tu starostowie, podstarości, podstoli i sędziowie oraz podkomorzowie Ziemi Sandomierskiej.
zobacz więcej zdjęć Zamku sandomierskiego Ratusz sandomierski Pierwotna siedziba rady miejskiej i sądowniczej wzniesiona w centrum rynku ok. poł. XIV w. była budowlą na planie kwadratu, kilkukondygnacyjną, zwieńczoną ośmioboczną wieżą (zlikwidowaną w trakcie renesansowej przebudowy). W II poł. XVI w. została rozbudowana w kierunku północnym. Jednocześnie otrzymała też nowy renesansowy wystrój architektoniczny - wysoką , bogato rozczłonkowaną trójstrefową attykę z formowanej cegły, której autorstwo przypisuje się Janowi Marii Padovano. Wieża ratuszowa przylegająca do bryły budynku od strony zachodniej, obecną postać zyskała w XVII w. Sandomierski ratusz niszczyły liczne pożary, był więc wytrwale odbudowywany, rekonstruowany i odnawiany w ciągu XVII, XVIII i XIX stulecia. Poważne prace konserwatorskie przeprowadzono również w l. 60. i 70. XX w. Aktualnie w jego wnętrzach znajdują się sale ekspozycyjne Muzeum Okręgowego, reprezentacyjne sale Rady Miasta i Urzędu Stanu Cywilnego oraz znajdujący się w piwnicach klub "Lapidarium" Sandomierskiego Stowarzyszenia Kulturalnego. W ratuszu były niegdyś przechowywane wszystkie oryginalne przywileje królewskie nadane miastu, począwszy od przywileju lokacyjnego księcia Leszka Czarnego.
Strona główna. © 2004. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Strona Muzeum Okręgowego w Sandomierzu.